Son arkeolojik çalışmalar, Siirt’in binlerce yıllık bir yerleşim bölgesi olduğunu gösteriyor. Tarihi süreç içerisinde nice büyük medeniyet Siirt’te hüküm sürüyor. 1921 yılında Bitlis’ten ayrılıp müstakil vilayete dönüşen Siirt, siyasi ve tarihi önemini de arttırıyor. Siirt’in zengin tarihi ve kültürel birikimini ortaya koyabilecek somut eserler ise gün geçtikçe harap olup kayboluyor.
Siirt Artık Beyaz Bir Gelin Değil!
Son yüzyıla kadar Siirt şehrindeki binaların tamamı Cas denen beyaz bir taştan inşa ediliyordu. Nitekim şarkılarda bile Siirt “Beyaz Bir Gelin” ismiyle anılıyordu. Ancak bugün Siirt’te sağlam ve içinde yaşanabilen hiçbir Cas Ev bulunmuyor!
Yıkmakta Üstümüze Yok!
Çeşitli mecralardan topladığı binlerce eski Siirt fotoğrafıyla büyük bir koleksiyon oluşturan ve “Siirt’in Hafızası” lakabıyla tanınan Faik Kuzu, “Yıkmakta üstümüze yok!” diyor:
“1920’li yıllarda inşa edilen Hükümet Konağı yıkıldı. 1937’de yapılan Belediye Binası yıkıldı. Bilahare Siirt Orta Okulu, Siirt Sanat Okulu ve Siirt Lisesi yıkıldı. Doğan Mahallesi’ndeki Eski Hastane ile 1964 yılında yapılan Siirt Devlet Hastanesi de yıkıldı. Daha birçok eser yıkıldı ama aklıma ilk gelenler bunlar… Sözün özü, yıkmakta Allaha şükür üstümüze yok!”
Cumhuriyet Döneminde Siirt adlı kitabın yazarı olan ve şu an Kastamonu Üniversitesi Tarih Bölümü’nde çalışan Prof. Dr. Şerif Demir ise gerçekleşen bu yıkımın tersine çevrilmesi gerektiğini vurguluyor:
“Eski Siirt denilen Ulu Cami etrafındaki bölge, TOKİ’ye kurban edilmemeli… Eski kiliseler, Eski Belediye binası, Eski Valilik, Halkevi binası gibi birçok eser tarihi fotoğraflara uygun şekilde yeniden ayağa kaldırılabilir. Eski Siirt, sit alanı şeklinde yeniden yapılandırılmalı…”
Zamana ve İlgisizliğe Dayanma!
Siirt’teki tarihi binaların büyük çoğunluğu yıkılıp yok oldu. Bununla birlikte Eski Vali Konağı, Ayn Salip Çeşmesi, İbrahim (Çavuş) Özturan Evi gibi tarihi birkaç eser, harap halde bulunsalar dahi zamana karşı direnmeyi sürdürüyor. Fakat bunlar arasında sadece Eski Vali Konağı restore edilip korunmaya çalışıldı. Fakat bugün bu bina da camları kırık ve metruk bir halde kaderine terk edilmiş durumda… Yaşı ileri Siirtliler tarafından Beyt’il Vali olarak isimlendirilen bu yapı üzerine Kuzu, şu bilgileri kaydediyor:
“Burası Trabzon ve Siirt milletvekillikleri yapmış ve bir dönem de Siirt belediye başkanlığı yapmış Lütfi Yavuz’un eviydi. Bilahare Siirt Vali Konağı olarak kullanıldı. 1948 yılında Siirt’e gelen İsmet İnönü burada ağırlandı. Bu bina yıllar sonra mobilyacı Abdullah Alp’e satıldı. Siirt Valiliği tarafından restore edildi ama şimdi bakımsız bir halde kaderine terk edilmiş durumda…”
Daha Kötü Olabilir!
20. yüzyılın ilk dönemlerine kadar Siirt, birçok Gayrimüslim topluluğa da ev sahipliği yapıyordu. Siirtli Gayrimüslimlerin en fazla yoğunlaştığı mahalle aynı isimli bir çeşmenin bulunduğu Ayn Salip Mahallesi’ydi. Arapça’da ayn, çeşme, salip ise haç manasına geliyor. Yani Ayn Salip, “Haç Çeşmesi” oluyor. Şu an harabe halde bulunan tarihi Ayn Salip Çeşmesi, sözlü iddialara göre Hristiyan çocukların vaftiz oldukları ve Hristiyanlık dinine girdikleri yer olarak tanınmış ve bu nedenle de büyük tarihi ve kültürel öneme sahip bir mekân…
Bu çeşmenin hemen aşağısında tarihi Babudarp Yokuşu bulunuyor. Bu yokuşun sağında ise şu an bile belli görkem taşıyan ancak mezbeleliğe dönüşmüş tarihi İbrahim (Çavuş) Özturan Evi yer alıyor. Atatürk’ün hususi şoförlüğünü yapan İbrahim Çavuş’a ait olan ev için Demir şunları kaydediyor:
“Bu binaya birkaç yıl daha kimse temas etmezse şimdiden daha kötü olabilir. O sebeple bu evlerin kapısını kilitleyip aktif hayattan uzaklaştırmak bu evleri yok edip yıkmak gibi bir şeydir. Bu evlere ait hatıralar ortaya çıkarılarak çeşitli etkinliklerle kullanıma açılmalıdır.”
Siirt Eskiden Daha Güzeldi!
Siirtlilerin önemli bir kısmı tarafından Siirt’in zaman içerisinde daha da geriye gittiği ve kültürel olarak çok zayıfladığı ifade ediliyor. Siirt’in eski fotoğrafları incelendiğinde şehrin bugüne kıyasla geçmişte daha estetik olduğunu ve göze daha güzel göründüğünü söylemek esasında mümkün…
İlgilenen Yok!
Siirt’in sadece somut değil somut almayan kültürel mirası üzerine de fikir-proje üretmeye çalışan Demir, gerekli ilgi ve yardımı göremediğini belirtiyor:
“Siirt’te yetişmiş aydınlar, din adamları ve kanaat önderleri üzerine “Siirt’in Münzevi Yıldızları” isimli bir proje hazırladım. Siirt’te rektörlük yapan Murat Erman ve Nihat (Şındak) Hoca’ya sundum. Her ikisi de ilgilenmediler.”
Elindeki binlerce Siirt fotoğrafıyla şehrin tarihine ışık tutan Kuzu ise, şu anki durumun çözümü üzerine bir beklentisinin olmadığını üzülerek bildiriyor ve şu yorumlarda bulunuyor:
“Çünkü bize yardımcı olacak, katkı sunacak kimseyi görmüyorum. İlgi göstermesi gerekenler maalesef bulundukları makamın hakkını veremiyorlar.”
fabrika da zaman içerisinde yıkıldı.)
Neden Kent Müzesi Yok!
Zengin bir tarihe ve kültüre sahip Siirt’te bir kent müzesi bulunmuyor. Restore edilen az sayıdaki binanın da bakımı yapılmayıp tekrar harap olmalarına izin veriliyor. Öte taraftan Siirt’teki tarihi binaların kent müzelerine ve kültür evlerine dönüştürülmesi gerektiği tavsiyesi öne çıkıyor. Demir, konu üzerine şu sözleri sarf ediyor:
“Restorasyon, binaların ömrünü sadece bir süre uzatıyor. Fakat sonra yine ölüm devam ediyor. Bu binalar sürekli ve düzenli olarak kullanılmalı, içinde insanlar yaşamalı… Şehirde bir kent müzesi yok. Neden yok? Restore edilen bu binalar bu amaçla da kullanılabilir. Bu sayede şehre ait geçmişten kalan objeler korunarak geleceğe taşınmış olur.”
Kuzu ise, Siirt tarihi ve kültürü konuşulduğunda adı çokça zikredilen merhum Cumhur Kılıççıoğlu’ndan özellikle bahsederek şu bilgileri kaydediyor:
“Rahmetli Cumhur Kılıççıoğlu ağabeyimizin arşivinde çok sayıda Siirt fotoğrafı olduğunu biliyorum. Hükümet Konağı’nın müzeye dönüştürülmesi durumunda ailesi tarafından fotoğraf, kitap, resim vb. materyalin buraya bağışlanacağını işitmiştim. Yapılacak en güzel hareket de bu olurdu… Ayrıca Kültür Müdürlüğü’nde Siirt’imize ait teşhir edilmeyip saklanan bazı malzemelerin olduğunu da duydum. Son olarak ben Faik Kuzu’nun elinde 15-20 bin arasında Siirt’imize ait tarihi fotoğraf mevcuttur. Bütün fotoğraflarım ile ben halkımızın her daim hizmetindeyiz.”
Hazırlayan: Hüseyin BAKIR